Irak Dış Ticaretinde 2024–2026

Irak’ın dış ticareti değer olarak büyüktür; ancak ihracat kaynakları ve güzergâhları olağan dışı ölçüde yoğunlaşmış, kamu maliyesi petrole sıkı biçimde bağlanmıştır. Ham petrol, ihracat ve kamu gelirlerinin ezici çoğunluğunu sağlarken hanehalkı, projeler ve şirketler gıda, makine, taşıt, ilaç ve sanayi girdilerinde ithalata bağımlıdır. Bu yapı normalde mal ticareti fazlası üretir; ülkeyi petrol fiyatlarına, üretim politikalarına, stratejik deniz geçitlerine, ödeme altyapısına ve gümrük sistemlerine duyarlı kılar.

İstatistik ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Kurumu 2024 ihracatını 105,08 milyar dolar açıkladı: Yaklaşık 95,0 milyar dolar ham petrol, 5,6 milyar dolar petrol ürünü ve 4,5 milyar dolar diğer ihracat. İthalat 41,89 milyar dolardı. Kayıtlı toplam ticaret yaklaşık 146,97 milyar, aritmetik fazla 63,19 milyar dolar oldu. Raporlar Kürdistan Bölgesi gümrük noktalarındaki ticaret ile Bölge ihracatını açıkça kapsam dışı bırakıyor; değerler bütün ülke toplamı değil federal gümrük kapsamıdır.

Merkez Bankası daha geniş bir ödemeler dengesi çerçevesi yayımlıyor. 2024 raporunda gemide teslim ihracat 100,99 milyar, karşılaştırılabilir ithalat 74,30 milyar ve fazla 26,69 milyar dolardı; navlun ve sigorta dâhil ithalat 87,41 milyar dolar olarak kaydedildi. Fark, coğrafya, değerleme, zamanlama ve ödemeler dengesi düzeltmelerinden doğar. Bir karşılaştırmada tek sistem kullanılmalı; bir serinin ihracatından diğerinin ithalatı çıkarılmamalıdır.

27 Temmuz 2026 itibarıyla aynı biçimde nihai bir 2025 ülke geneli yıllık rapor yayımlanmamıştı. En güncel Merkez Bankası raporuna göre 2025’in üçüncü çeyreğinde ihracat bir önceki çeyreğe göre %0,6 artarak 23,41 milyar dolara, ithalat %2,3 artarak 17,93 milyar dolara çıktı. Çeyreklik fazla %4,6 azalarak 5,48 milyar dolara indi. Ham petrol ihracatın %90’ını, petrol ürünleri %4’ünü, diğer mallar %6’sını oluşturdu. Bunlar yıllık oran değil çeyrekten çeyreğe değişimdir.

Limanlardaki fiziksel yük hareketi, 2025’in tamamına ilişkin tamamlayıcı bir göstergedir. Irak limanlarından yapılan ihracat 2025’te %12,1 artarak 19,855 milyon tona, ithalat %10,5 artarak 23,458 milyon tona çıktı. Irak Limanları Genel Şirketinin geliri %20,5 artarak 1.100,7 milyar dinara yükselirken Deniz Taşımacılığı Genel Şirketinin geliri %10,9 düşerek 213 milyar dinara indi. Tonaj, şirket geliri ve gümrük değeri farklı kavramlardır; birbirine eklenemez. Birlikte değerlendirildiklerinde daha güçlü yük hareketine ve işletmeler arasında farklılaşan performansa işaret ederler.

Temel yapısal risk petrol yoğunlaşmasıdır. Planlama Bakanlığı petrolün döviz gelirlerinin yaklaşık %95’ini ve kamu gelirlerinin %90’dan fazlasını sağladığını; petrol dışı ihracatın döviz girişindeki payının yalnız %1 dolayında olduğunu belirtti. Petrol fiyatı veya güzergâh şoku ticaret dengesini, bütçeyi, rezervi, proje ödemelerini ve özel sektörün ithalat kapasitesini birlikte etkiler.

Güzergâh riski 2026’da somutlaştı. Vekâleten Planlama Bakanı 8 Nisan’da bölgesel savaş ve Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının Körfez üzerinden petrol ihracatını durdurduğunu, alternatif güzergâhları acil hâle getirdiğini açıkladı. Hükümet kuzey ham petrol ihracat sisteminin iyileştirilmesini hızlandırdı. Bu açıklama yıllık bir ticaret tahmini değil, resmî makamın doğrudan aktardığı bir kesinti durumudur; boru hatları, depolama, terminaller ve ticari düzenlemelerde yedekliliğin değerini gösterir.

Çatışmalar navlun, sigorta ve gıda fiyatlarını artırabilir; yaptırımlar ile kara para aklamayla mücadele yükümlülükleri muhabir bankacılık işlemlerini ve belgeye dayalı ödemeleri yavaşlatabilir. Yeniden inşa ve nüfus artışı; elektrik ekipmanı, inşaat malzemesi, sağlık ürünü, gıda işleme sistemi ve lojistik talebini canlı tutuyor. Dijital gümrük işlemleri, tutarlı denetimler ve tanınan standartlar, kontrolleri zayıflatmadan işlem maliyetini düşürebilir.

2024–2028 Ulusal Kalkınma Planı ile Planlama Bakanlığının uygulama özeti birlikte okunduğunda, uzun vadeli önceliklerin petrol dışı üretim, özel sektör kapasitesi, altyapı ve insan sermayesi çevresinde toplandığı görülüyor. Bu dört başlık, resmî belgelerin bire bir program adları değil, editoryal bir sentezidir. Uygulanabilir çeşitlenme rafineri, petrokimya, gübre, işlenmiş gıda, inşaat malzemesi, lojistik ve seçilmiş hafif sanayiden başlayabilir. Irak doğrulanmış 2024 serisinde büyük petrol fazlasını korudu; 2025 göstergeleri liman hacmi artarken çeyreklik fazlanın küçüldüğünü gösterdi. Dayanıklılık; güvenilir istatistikler, alternatif güzergâhlar, etkin sınır geçişleri ve ham petrol dışında daha büyük bir üretim tabanı gerektiriyor.